**Bước tiến gần hơn tới cơ chế thị trường**
Cho doanh nghiệp tự quyết giá xăng dầu được gọi là bước tiến gần hơn tới cơ chế thị trường theo Dự thảo Nghị định mới đây về kinh doanh xăng dầu của Bộ Công thương. Tuy nhiên, nếu quyền định giá được trao cho thương nhân đầu mối trong khi cấu trúc thị trường vẫn tập trung vào các doanh nghiệp Nhà nước như Petrolimex và PVOIL, thì việc “tự quyết giá” có thể chỉ chuyển quyền lực định giá sang một nhóm doanh nghiệp thống lĩnh.
**Rủi ro cho doanh nghiệp nhỏ và người tiêu dùng**
Khi quyền lực tập trung, rủi ro không chỉ là giá cao mà còn bất lợi cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong chuỗi phân phối. Người tiêu dùng sẽ phải gánh chịu hậu quả về chi phí nặng nề nhất. Các doanh nghiệp bán lẻ hiện chỉ được phép nhập xăng dầu từ một đầu mối, dẫn đến thiếu sự cạnh tranh về giá.
**Cạnh tranh không thể xảy ra nếu nguồn cung vẫn tập trung**
Việt Nam đang trao quyền định giá trước khi điều kiện cạnh tranh về giá hoàn chỉnh. Thị trường hiện có 26 thương nhân đầu mối và 234 thương nhân phân phối, nhưng nguồn cung chủ yếu tập trung vào hai nhà máy lọc dầu. Hai thương nhân lớn nhất, Petrolimex và PVOIL, nắm giữ hơn 75% thị phần, cho thấy sự thiếu cạnh tranh.
**Hậu kiểm và rủi ro lợi ích cho người dân**
Cơ chế giám sát hậu kiểm có thể dẫn đến việc Nhà nước chỉ phát hiện sai phạm sau khi người tiêu dùng đã chịu thiệt hại. Bộ Công thương không công bố giá bán cơ sở, khiến người tiêu dùng không thể biết được giá xăng được hình thành như thế nào.
**Quỹ bình ổn giá xăng dầu**
Dự thảo mới chưa giải quyết rõ ràng vai trò của Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Một số thương nhân đã sử dụng quỹ này sai mục đích, đặt ra vấn đề lớn hơn về cách Nhà nước giám sát công cụ bình ổn giá.
**Quyền định giá chỉ có ý nghĩa khi thị trường đủ cạnh tranh**
Để doanh nghiệp thực sự tự quyết giá, cần mở rộng cạnh tranh, nới điều kiện gia nhập thị trường và công khai cấu phần hình thành giá. Người dân cần biết giá xăng có công bằng hay không và ai thực sự quyết định giá đó.
**Tiến trình điều chỉnh Dự thảo**
Từ tháng 1/2023 đến tháng 9/2026, Dự thảo đã trải qua 14 lần sửa đổi. Bài toán “thị trường hoá” xăng dầu vẫn chưa được giải quyết ổn thoả, trong khi kẻ thống lĩnh thị trường vẫn là các Tập đoàn Nhà nước. Vingroup đã tham gia thị trường với Công ty Cổ phần Vin Oil & Gas, nhưng tương lai về định giá xăng dầu vẫn là vấn đề về quyền lực tập trung.
