Ông Tô Lâm đã nhường vị trí chủ tịch nước cho ông Lương Cường hôm 21 tháng Mười, 2024, chỉ nắm giữ vị trí tổng bí thư quyền lực nhất. Trong khi các nước cùng thể chế cộng sản với Việt Nam như Trung Quốc, Lào, Bắc Triều Tiên, Cuba đều đã “nhất thể hóa” vị trí nguyên thủ, tại sao Việt Nam dùng dằng khi thực hiện mô hình này?
“Lưỡng long nhất thể” ở các nước xã hội chủ nghĩa
“Nhất thể hóa” trong chính trị Việt Nam có thể hiểu là các chức danh quyền lực khác nhau được “nhất thể” vào một người để tập trung sức mạnh chính trị vào cá nhân đó. Ở Trung Quốc, tổng bí thư đảng cầm quyền là Tập Cận Bình đồng thời là chủ tịch nước. Ở Lào, Thongloun Sisoulith kiêm nhiệm cả tổng bí thư Đảng Nhân dân Cách mạng Lào và chủ tịch nước. Bắc Triều Tiên có Kim Young Un với quyền lực bao trùm. Cuba có Fidel Castro kiêm nhiệm nhiều chức vụ và hiện tại là Miguel Díaz-Canel với hai chức vụ tổng bí thư đảng và chủ tịch nước.
Ở Việt Nam, bốn người từng “lưỡng long nhất thể” trên thượng đỉnh quyền lực là Hồ Chí Minh, Trường Chinh, Nguyễn Phú Trọng và Tô Lâm. Hồ Chí Minh là chủ tịch nước từ 1945 đến 1969, Trường Chinh từ 1981 đến 1987. Lê Duẩn có quyền lực bao trùm nhưng không sử dụng “lưỡng long nhất thể”. Sau khi Lê Duẩn mất, cơ chế tứ trụ hình thành, các chức danh chủ tịch nước, chủ tịch quốc hội, và thủ tướng có quyền lực lớn hơn.
Gần đây, Đảng Cộng sản ở Việt Nam đã có hai lần “thử nghiệm” cơ chế nhất thể hóa. Ông Nguyễn Phú Trọng kiêm nhiệm hai chức danh từ 2018 đến 2021, và ông Tô Lâm từ tháng Tám đến tháng Mười, 2024.
Câu hỏi đặt ra là tại sao hiện nay Việt Nam không làm như các nước cùng thể chế khác? Hiến pháp Việt Nam năm 2013 quy định Đảng Cộng sản là lực lượng lãnh đạo nhà nước và xã hội. Điều này cho thấy hai vị trí tổng bí thư và chủ tịch nước là tách biệt nhau. Để nhất thể hóa, Việt Nam cần sửa đổi Hiến pháp 2013.
Có hay không sự tác động của “phe quân đội”?
Trong Bộ Chính trị hiện nay, những người xuất thân công an chiếm đa số. Giáo sư Carl Thayer cho rằng điều này dẫn đến lo ngại về việc ông Tô Lâm tích lũy quyền lực thông qua lực lượng công an. Ông Tô Lâm đã từ bỏ chức vụ chủ tịch nước và ủng hộ Lương Cường thay thế. Tuy nhiên, trong Ban Chấp hành Trung ương, quân đội có số lượng ủy viên nhiều hơn.
Năm 2021, Đại hội 13 của ĐCSVN bầu ra 180 ủy viên Ban Chấp hành Trung ương, trong đó có 23 ủy viên quân đội và 6 ủy viên công an. Điều này cho thấy vai trò chính trị của quân đội và công an đã được thể chế hóa trong cơ cấu lãnh đạo của Đảng.
Tóm lại, ở Bộ Chính trị thì những người xuất thân công an có nhiều ủy viên hơn, nhưng ở Ban Chấp hành Trung ương có nhiều ủy viên quân đội hơn.
Ẩn số Trung Quốc
Luật sư Vũ Đức Khanh đặt ra giả thuyết về “ẩn số Trung Quốc” trong việc ông Tô Lâm từ bỏ vị trí chủ tịch nước. Ông Tô Lâm có nhiều động thái nghiêng về Mỹ và phương Tây, gây lo ngại cho Trung Quốc. Một nhà lãnh đạo thân phương Tây có thể gây bất lợi cho chiến lược của Trung Quốc tại Việt Nam.
Nhà nghiên cứu Hoàng Việt không đồng tình với giả thuyết này, cho rằng việc ông Lương Cường thăm Trung Quốc không phải là căn cứ để suy luận rằng Trung Quốc có thể can thiệp vào nhân sự chủ chốt của Việt Nam. Ông nhấn mạnh rằng Việt Nam hiện nay có sức mạnh lớn hơn nhiều so với trước đây, khó có nước nào can thiệp vào nhân sự cấp cao.
Các lực lượng chính trị khác nhau trong hệ thống chính trị thượng tầng cũng như cơ chế tứ trụ đã khôi phục cơ chế tứ trụ. Do đó, việc “nhất thể hóa” không được duy trì. Tuy nhiên, chính trường Việt Nam từ nay đến Đại hội 14 và giai đoạn sau đó có thể có nhiều biến đổi.
